Heelalreiziger en schavuit Sergio Wilhem Wang-von Luhfthoven bezoekt in De glimlach van de priesteres met de schaal van Jaap Boekestein een planeet waar hij een mysterieus hologram het juiste antwoord weet te geven op de vraag ‘Wat zit er in de kist?’ Als je dit verhaal niet toevallig in 2023 hebt gelezen in het tijdschrift SF Terra 283 dan kun je het hier vinden op de website van EdgeZero. Het verhaal staat op zichzelf maar is onderdeel van Boekesteins groeiende collectie verhalen over Sergio, een meester in ‘spiel’.
Wat valt me op bij de eerste lezing?
In Sergio’s antwoord op het sfinxachtige raadsel herken ik Schrödingers kat, hoewel de afsluitende zin daar niet op aansluit. Verder valt de naam van de nederzetting me op: Hhollabja. Een kruising, zo lijkt het, tussen Halabja, de Koerdische stad waar het Iraakse regime in 1988 een gifgasaanval uitvoerde, en Holland. Frans van Anraat, denk ik onwillekeurig. De hologrammen van de koning en de priesteres voelen symbolisch aan.
Verwachting
Hoewel ik regelmatig verhalen van oude rot Boekestein heb gelezen, ben ik niet thuis in zijn thematiek of zijn manieren om die over te brengen. Zo weet ik niet hoe precies of juist intuïtief hij schrijft. De genoemde hints naar symbolen en actualiteit doen me vermoeden dat er in het ogenschijnlijk exotische avonturenverhaal een onderliggende strekking aanwezig is. Schrödingers kat is los van de kwantumfysica ook een filosofisch concept: wanneer bestaat iets, wanneer weten we iets? Al met al verwacht ik dat dit verhaal speelt met meerdere gedachten, niet dat er een boodschap is die met één zin afgebakend kan worden.
Wat valt me op bij het (her)herlezen?
- Het eerste hologram, dat van de Koning met de Kist, heeft connotaties met koningschap (hermelijnbont) maar ook met het christendom (doornenkroon) en de strijd tegen het kwaad (drakenkop). In de dialoog wordt hij met heerschappij verbonden, en met de aversie van heersers tegen kritische gedachten van onderdanen. Het tweede hologram, dat van de Priesteres met de Schaal, lijkt dualer neergezet te zijn, gezien haar gezicht (half zwart, half rood) en haar attributen (dolk en kelk). De roze bloem in haar schaal lijkt mij de lotus, symbool van zuiverheid, verlichting en bovendien van zowel potentie als schepping.
- Er ligt een sterke nadruk op het verleden: ruïnes, culturele tradities, conservatieve nomaden. Sergio zegt in zijn antwoord: ‘Open de kist, en één heden verhardt zich terwijl andere verdorren.’ De tijd op de planeet wordt een fluïde begrip genoemd.
- Er is ook veel aandacht voor droogte versus water. Hhollabja ligt in een woestijn, het fontein op het plein is opgedroogd. De traditionele, hooghartige nomaden dragen watertanks op hun rug en water is een object van strijd, getuige de waterzuigers die naast paknetten en grijparmen aan het voertuig van de militante Blesmar bevestigd zijn. De lotus drijft in een schaal met water.
- Verbanden met een actualiteit heb ik niet kunnen ontdekken. De nomaden lijken mij te staan voor conservatieve mensen of groeperingen, maar of die specifiek in de Nederlandse samenleving gezocht zouden moeten of daarbuiten, weet ik niet. Vooralsnog concludeer ik dat de opvallende naam van de nederzetting toeval is.
- De kist bevat, net als die van Schrödinger, zowel een ja als een nee, een iets als een niets. Is de kist eenmaal geopend dan is de onzekerheid verdwenen. Maar het is zelfs meer dan dat: het heden dat verhardt lijkt een strijd te winnen. Het verdorren van de andere hedens, andere potentiële waarheden, is te betreuren. ‘Alleen door niet te weten, kan men weten wat de kist bevat.’ Dit is geen Schrödinger meer. Ik interpreteer het als dat we door het openen van de kist van de heerser andere waarheden niet meer kunnen zien. Als het hologram vervolgens verandert in dat van de Priesteres, is de vraag niet meer wat er in een met ijzer beslagen kist zit maar wat er in het hart van de bloem ligt. In de symboliek van de lotus liggen potentie en ‘zijn’ beide besloten. Meerdere waarheden, zelfs tegenstrijdige, kunnen gelijktijdig bestaan.
- De twee vrienden slaan na het oplossen van het raadsel op de vlucht. Een publieke registratiedrone heeft het gebeuren geregistreerd, het is bekend op de informatiesfeer (een soort internet) en de conservatieve nomaden zijn boos over de aantasting van het mysterie door vreemdelingen. Blesmar in haar wonderlijke tank biedt een vluchtroute. Als ze weg zijn, glimlacht de Priesteres, net als de Koning deed toen Sergio het goede antwoord gaf. Wat moet de lezer hiervan maken? Hebben de vrienden ongemerkt een antwoord op haar vraag gegeven? Of is zij net zo goed als de Koning niet gediend van kritische gedachten, al is ze vrouwelijker? Of is ze het met hen eens dat wegvluchten van conservatisme de enige manier is om een pluriforme, niet-verharde waarheid te laten bestaan? Of komt er nu een volgend hologram met weer een andere projectie?
Conclusie
Dit verhaal liet me met veel vragen achter. Bepaalde details, zoals het leeskristal en Sergio’s instinctieve inzichten, doen me vermoeden dat ik nog veel mis. Alles bij elkaar genomen denk ik dat het verhaal iets zegt over pluriforme waarheden in een tijd en wereld waarin we door de manier waarop we antwoorden zoeken vooral uitkomen bij één absolute waarheid. Misschien ook dat elk heden zijn eigen waarheden en waarheidsbepalingen zoekt.