Op een 17e-eeuws Indonesisch eiland loopt een koopman en slavenhandelaar in de val van zijn eigen vraatlust en tirannie. We zien de gebeurtenissen in De Gourmand van Pan Robinson door de ogen van de kat van de kok. Het verhaal is hier online te lezen.
Wat valt me op bij de eerste lezing?
Het verhaal bevat historische verwijzingen: een jaartal (1633), een plaats (Lontor in Nederlands-Indië) en wat terloopse opmerkingen over Bandanezen. Drie Nederlandse personages staan centraal: de Gourmand, de kok Corcellis en de kat Lotus. Elk gaat verschillend om met macht, met voordeel en met de acties van de slimme inheemse Kantjil.
Verwachting
Ik denk dat dit verhaal iets wil zeggen over verantwoordelijkheid voor kolonisatie. Ogenschijnlijk is de Gourmand de schoft maar Corcellis en Lotus hebben ook hun verantwoordelijkheid. De eindconclusie lijkt te zijn dat een hoofdverantwoordelijke wordt gestraft maar dat degenen die de onderdrukking faciliteren ongehinderd door kunnen gaan.
Wat valt me op bij het (her)herlezen?
- Het verhaal speelt zich af op Lontor (Banda Besar), twaalf jaar na 1633. Uit Wikipedia blijkt dat de VOC daar een monopolie voor nootmuskaat afdwong. Toen de Bandanezen de specerij bleven verkopen aan de Britten omdat die er meer voor betaalden, richtten de Nederlanders onder Jan Pieterszoon Coen een bloedbad aan. Ruim 2.500 Bandanezen werden vermoord (deels door uithongering), ca. 1.700 werden tot slaaf gemaakt.
- Si (of Sang) Kancil is een dwerghert uit Indonesische en Maleise volksvertellingen, zo meldt Wikipedia. Hij is een trickster die moedwillig anderen erin laat lopen om voordeel te behalen. Door zijn slimheid en de zwakheden van zijn machtiger tegenstanders te gebruiken, weet hij steeds te ontsnappen. Kantjil in het verhaal zorgt ervoor dat de slaven bevrijd worden. Hij wordt gedood maar komt moeiteloos weer tot leven.
- We beleven de gebeurtenissen vanuit het ‘landhuys’ op het eiland. De Bandanezen krijgen we niet te zien. De buitenwereld komt alleen binnen via de exotische geuren van Corcellis’ gerechten. Lieden uit alle windstreken proberen een graantje mee te pikken van de macht en rijkdom van de Gourmand.
- De Gourmand heet Coen Willemsz. Hij is vadsig, wreed en hoofdverantwoordelijk voor de koloniale uitbuiting. En passant probeert hij zijn inheemse bediende Nyai seksueel te misbruiken. Hij wordt voor 100% negatief neergezet.
- De kok Corcellis moet doen wat de Gourmand wil maar is zelf gewetenloos ten aanzien van de Fae die hij moet slachten en opdienen. Tegen Lotus is hij afwisselend hardvochtig en liefhebbend. Voordat hij kok werd, vervoerde hij als kapitein slaven. ‘Was ik het die de slaven naar Lontor bracht?’ werpt de Gourmand hem voor de voeten. ‘Het verschil tussen ons is niet dat jij geen monster bent, Corcellis. Het is dat ik van de Fae heb geproefd en jij haar hebt geslacht.’ Corcellis beaamt dat het onvergetelijk is wat hij heeft gedaan, maar de volgende morgen vertrekken hij en Lotus per schip ‘en gaan als vanouds verder’.
- Lotus is een nuffige kat die neerkijkt op de mensen rond het landhuys en vooral bezig is met hapjes vergaren en ongestoord kunnen slapen. Soms wordt hij gedreven door ethiek: hij probeert de mooie, sprookjesachtige Fae te redden voordat zij in de kookpot verdwijnt en hij helpt de jongen Nyai om te ontkomen aan een verkrachting. Aan het einde is hij, net als Corcellis, blij als hij weer naar zee kan gaan.
Conclusie
Met de kennis van de historische achtergrond en de folkloristische figuur van Kantjil wordt duidelijk dat in dit verhaal de ethische aspecten veel rijker zijn uitgewerkt dan ik na mijn eerste lezing dacht. Ook is een parallel met het heden te trekken. De moderne (Nederlandse) lezer kan zich verwant voelen met Lotus. We gaan op de bres voor een zichtbaar slachtoffer van wreedheid of misbruik maar laten het verder afweten. Machtsstructuren blijven in stand. Het is de inheemse Kantjil die zich inzet voor mensen en daadwerkelijk iets teweegbrengt.