Een vader bezoekt met zijn twee zoons een mysterieuze cenotaaf die twintig jaar geleden uit het niets verscheen, en praat met hen over de mogelijke betekenis van het object. Je kunt het verhaal Voor de soldaten die nooit vielen van Mike Jansen hier lezen. Het werd 4e in de wedstrijd met het thema Maakbaar, georganiseerd door Fantasize in 2025.
Wat valt me op bij de eerste lezing?
Verschillende vreemde zaken. Dat de zoons niets afweten van de cenotaaf terwijl die destijds toch een soort omwenteling veroorzaakte. Dat de vader zijn verklaring over het nogal heftige onderwerp omschrijft als ‘leuk’. Dat hij niet over de tijdreisparadox wil nadenken en zegt dat het niet beslist echt gebeurd hoeft te zijn, terwijl het hem wel emotioneert. Verder is de familienaam (Bletchleycarn) ongewoon. Er wordt tweemaal iets gezegd over mannen en vrouwen zonder dat dit verband lijkt te hebben met het verhaal. De emotie is aan het einde erg sterk aangezet, wat in de verhalen van deze schrijver niet gebruikelijk is.
Verwachting
Op basis van mijn eerste lezing vermoed ik dat er sprake is van structurele ironie: er staat opzettelijk iets anders dan wordt bedoeld. Mogelijk is er sprake van verwijzingen naar actuele of historische zaken, waardoor het verhaal een parallel vormt met iets in de realiteit.
Wat valt me op bij het (her)herlezen?
- De verklaring die de vader geeft is onzinnig, zoals uit het einde blijkt, en hij plaatst er zelf rationeel ook kanttekeningen bij. Gevoelsmatig neemt hij het echter volkomen serieus en wordt hij er emotioneel van. Aan het einde herdenkt hij gevallen collega’s die, evenmin als hijzelf en zijn zoons, ooit zijn omgekomen. Hij wordt dus meegesleept door zijn eigen verhaal.
- Hoeveel namen staan er op de steen? Een miljoen? Twee á drie miljoen? Duizenden? Alle drie de formuleringen komen in het verhaal voor. Overigens vraagt zo’n groot aantal namen een enorme steen.
- Hoe oud zijn die jongens eigenlijk? Als ze op het moment dat ze niet-vielen sergeant en korporaal waren, moeten ze toch minimaal 17-18 zijn geweest. Ze komen echter kinderlijker over, zeker gezien de toon die vader tegen hen aanslaat (‘voordat jullie zussen al het lekkers opeten’). Vader is beschermend en liefdevol maar vertelt ze een onzinnig verhaal. De zoons slikken het en stellen zich vragend en naïef op.
- ‘Niet alleen zij, ook de mensen zagen het. En wij besloten op dat moment dat er geen oorlog zou komen.’ Ik moest het verhaal meermalen lezen voordat ik besefte dat ‘de mensen’ in deze passage niet beslist dezelfde hoeven te zijn als ‘wij’. Vervolgens blijkt uit de passage dat bij die, kennelijk onopgemerkte, omwenteling zowel vader als moeder een rol hebben gespeeld.
- De naam Bletchleycarn is online niet te vinden als voorkomende achternaam. Mij deed hij direct denken aan Bletchley Park, de locatie waar tijdens de oorlog militaire intelligence plaatsvond. Bekend is dat zowel vrouwen als mannen daar werkten, hoewel vrouwen er veelal een lagere status hadden. Verder klinkt de naam ietwat aristocratisch, net als trouwens de achternaam van de moeder.
- De lezer zal het eruit zetten van politici en generaals gevoelsmatig als sympathiek aanmerken, omdat politici nu eenmaal onbetrouwbaar zijn en generaals altijd maar oorlog voeren. Toch? Maar eigenlijk betekent het dat de democratie aan de kant is gezet. En dat ook nog onopgemerkt.
- De scheiding tussen mannen en vrouwen is vrij nadrukkelijk aanwezig in het verhaal. Vader neemt alleen zijn zoons mee naar het monument en spreekt hen aan met ‘zoon’ en ‘jongens’. De vrouwen van het gezin zijn thuis, koken en voelen zich veilig en ondeugend. Dat moeder een rol heeft gespeeld bij het ‘eruit zetten’ van de politici wordt enkel tussen neus en lippen opgemerkt. Oftewel: vader draagt een conservatief denken uit. En wie gaat er in vredesnaam op een mistige, koude dag picknicken?
- Al met al, waar staat de cenotaaf voor, als je kijkt naar de plotselinge verschijning ervan, de onzinnige verklaring daarover, de onwetendheid van de zoons en het effect op de personages – en op de lezer? Welke elementen maken dat we als lezer de neiging hebben de vader aan te merken als een betrouwbare verteller?
Conclusie
Dit verhaal laat op drie niveaus zien hoe mensen in de naïeve modus kunnen worden gezet door te appelleren aan hun basale emoties zoals angst, wantrouwen, familiebinding en opoffering: vader-zoons, schrijver-lezer en machthebbers-samenleving. Het is geen gemakkelijk verhaal. Enige kennis van het oeuvre van Mike Jansen helpt bij het herkennen van thema’s, maar de hoofdzaak is alert te zijn op de structurele ironie, en het verhaal vervolgens meermalen te lezen en overdenken. Wie er meer tijd in steekt, ontdekt misschien nog verwijzingen naar concretere zaken.